D vitamini ve B12 yaşlılıkta: eksiklik nasıl anlaşılır?

D vitamini ve B12 eksikliği yaşlılarda neden sık?

D vitamini ve B12, yaş ilerledikçe eksikliği sıklaşan iki vitamindir. Nedenleri farklıdır. D vitamininin büyük kısmı güneş ışığıyla deride üretilir. Yaşla birlikte deri bu üretimde daha az verimli hale gelir. Evden daha az çıkmak, kapalı giyinmek ve kış aylarında güneşin zayıflaması da etkiler. Fazla kilolu kişilerde D vitamini yağ dokusunda tutulduğu için kandaki düzey daha düşük olabilir. Böbrek ve karaciğer hastalıkları da D vitamininin vücutta etkin hale gelmesini zorlaştırır.

B12'de sorun emilimdir. Besindeki B12'nin ayrılıp emilebilmesi için yeterli mide asidi ve midede üretilen özel bir protein gerekir. Yaşla birlikte mide iç yüzeyi incelebilir (atrofik gastrit) ve asit azalır. Bunun yanında şu durumlar B12 eksikliği riskini artırır:

• Uzun süre metformin kullanmak.
• Mide asidini baskılayan ilaçları uzun süre kullanmak.
• Tamamen bitkisel (vegan) beslenmek.
• Mide ya da bağırsak ameliyatı geçirmiş olmak.
• Pernisiyöz anemi gibi otoimmün bir mide hastalığı.

D vitamini eksikliğinin belirtileri neler?

Hafif ve orta eksiklik çoğu zaman belirti vermez. Belirgin eksiklikte kemik ağrısı, kas ağrısı ve kas güçsüzlüğü görülebilir. Yetişkinlerde uzun süren eksiklik kemiklerin yumuşamasına (osteomalazi) yol açabilir. Kas güçsüzlüğü, yaşlılarda düşme riskini artırır.

D vitamini kalsiyumun bağırsaktan emilmesi için gereklidir. Bu yüzden eksiklik kemik sağlığını doğrudan etkiler. Kemik için beslenmenin bütünü kemik sağlığı için beslenme yazısında anlatılıyor.

B12 eksikliğinin belirtileri neler?

B12 eksikliği yavaş gelişir ve belirtileri yaşlılıkla karıştırılabilir. Şu belirtiler görülebilir:

• Yorgunluk, solukluk ve çabuk nefes nefese kalmak (kansızlığa bağlı).
• Ellerde ve ayaklarda uyuşma ya da karıncalanma.
• Denge kaybı, yürürken sendelemek.
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı ya da kafa karışıklığı.
• Çökkün ruh hali.
• Dilde kızarıklık ve yanma.

Bu belirtilerin başka birçok nedeni olabilir, bu yüzden tek bir belirtiye bakarak eksiklik olduğu söylenemez ve kan testi gerekir. Sinir sistemiyle ilgili belirtiler uzun süre tedavisiz kalırsa kalıcı olabilir. Bu yüzden erken fark etmek önemlidir. Folik asit takviyesi B12 eksikliğine bağlı kansızlığı düzeltip asıl eksikliği gizleyebilir. Folik asit kullanan kişide B12 durumuna da bakılması gerekir.

Kimler ölçtürmeli ve nasıl ölçülür?

D vitamini için kanda 25-hidroksi D vitamini düzeyine bakılır. B12 için kandaki B12 düzeyi ölçülür. Sonuç sınırdaysa hekim metilmalonik asit ya da homosistein gibi ek testler isteyebilir. Kansızlık için hemogram da birlikte değerlendirilir.

Ölçüm özellikle şu kişilerde önem taşır: 65 yaş üstündekiler, az güneş görenler, düşme ya da kemik erimesi öyküsü olanlar, uzun süre metformin ya da mide ilacı kullananlar, bitkisel beslenenler ve açıklanamayan yorgunluk ya da uyuşma yaşayanlar. Ne sıklıkla ölçüleceğine hekiminiz karar verir.

Ölçmeden takviye almak yerine ölçüm yapmanın bir nedeni de büyük çalışmaların sonucudur. VITAL çalışmasında eksiklik için seçilmemiş genel nüfusta D vitamini takviyesi kanser ve büyük kalp-damar olaylarını anlamlı azaltmadı. Genel takviye kullanımı konusundaki kanıt uzun yaşam için takviye gerekli mi? yazısında.

Hangi besinlerde bulunur?

Vitamin	Türk mutfağındaki kaynaklar	Not
D vitamini	Hamsi, sardalya, uskumru, somon, yumurta sarısı	Besinlerdeki miktar sınırlıdır, ana kaynak güneştir
D vitamini	D vitamini eklenmiş süt ve süt ürünleri	Etikette belirtilir
B12	Kırmızı et, tavuk, ciğer, balık	Ciğer çok zengin bir kaynaktır
B12	Yumurta, süt, yoğurt, kefir, peynir	Vejetaryenler için ana kaynak
B12	Bitkisel besinler	Güvenilir doğal kaynak yoktur

Mide asidi azalmış kişilerde besindeki B12'nin emilimi düşük kalabilir. Bu kişilerde iyi beslenmeye rağmen eksiklik gelişebilir. Emilim sorunu olmayan çoğu kişide haftada iki kez yağlı balık, her gün bir iki porsiyon süt ürünü ve haftada birkaç yumurta B12 ihtiyacını karşılar ve D vitaminine katkı sağlar. Bitkisel beslenenler için öneriler vejetaryen ve veganlar sayfasında.

Güneş ne kadar yeterli?

Deride D vitamini üretimi mevsime, günün saatine, cilt rengine ve yaşa bağlıdır. Türkiye'de kış aylarında güneş ışığı zayıftır ve üretim belirgin biçimde düşer. Cam güneşin D vitamini üreten ışınlarını büyük ölçüde geçirmez, bu yüzden pencere önünde oturmak yeterli olmaz.

Yaz aylarında kollar ve bacaklar açıkken kısa süreli güneş, üretimi destekler. Güneş yanığından ve uzun süre güneşte kalmaktan kaçınmak gerekir, çünkü cilt kanseri riski de vardır. Evden çıkamayan ya da bakımevinde yaşayan yaşlılarda eksiklik daha sıktır. Bu yaş grubunun diğer öncelikleri 65 yaş üstü beslenme sayfasında.

Eksiklik çıkarsa ne olur?

Eksikliğin nasıl ve ne miktarda giderileceğini hekiminiz ya da diyetisyeniniz belirler. Bu karar eksikliğin derecesine, nedenine, böbrek durumuna ve kullanılan ilaçlara göre verilir. B12 eksikliğinde emilim sorunu varsa tedavi biçimi farklı olabilir. Tedaviden sonra kan düzeyi yeniden ölçülerek kontrol edilir. Eksikliğin nedeni de araştırılır. Örneğin B12 eksikliği bir mide sorununun ilk işareti olabilir, bu yüzden altta yatan durum da değerlendirilir.

İnternetten okunan yüksek miktarları kendi başına kullanmak risklidir. Fazla D vitamini kanda kalsiyumu yükseltebilir. Eksiklik giderildikten sonra beslenmeyle düzeyi korumak hedeflenir. Takviye ile besin arasındaki fark takviye mi, besin mi? sayfasında, diğer yazılar ise rehber bölümünde.

Kaynaklar

1. Holick MF. Vitamin D deficiency. N Engl J Med 2007 — D vitamini eksikliğinin nedenleri, belirtileri ve ölçümü
2. Stabler SP. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med 2013 — B12 eksikliğinin nedenleri, belirtileri, folik asidin maskeleme etkisi ve tanı testleri
3. Manson JE ve ark. Vitamin D supplements and prevention of cancer and cardiovascular disease (VITAL). N Engl J Med 2019 — genel nüfusta D vitamini takviyesinin kanser ve kalp-damar olaylarına etkisi (VITAL)