Kanser riskini azaltan beslenme: ne biliniyor?
Beslenmenin kanser riskiyle ilişkisi daha çok gözlem çalışmalarına dayanır. Uluslararası kuruluşlar sağlıklı kiloda kalmayı, tam tahıl, sebze ve baklagili artırmayı, kırmızı eti sınırlamayı, işlenmiş eti ve alkolü çok azaltmayı öneriyor. İşlenmiş et ve alkol, IARC'nin kanser yapıcı olarak sınıflandırdığı Grup 1'dedir. Tanı almış kişide beslenme onkoloji ekibiyle planlanır.
Kanser riskini azaltan beslenme mümkün mü?
Kanser riskini azaltan beslenme sorusu, ailesinde kanser görülen birçok kişinin aklındadır. Kanserin tek bir nedeni yoktur. Yaş, kalıtım, sigara, enfeksiyonlar, çevresel etkenler ve yaşam tarzı birlikte rol oynar. Değiştirilebilir etkenler arasında en büyük pay sigaraya aittir. Beslenme, kilo, hareket ve alkol ise birbirine bağlı bir grup olarak ele alınır.
Beslenme ile kanser arasındaki bilgilerin çoğu, on binlerce kişinin yıllarca izlendiği gözlem çalışmalarından gelir. Bu çalışmalar ilişki gösterir. Neden-sonuç kanıtı ise sınırlıdır, çünkü bir beslenme düzenini onlarca yıl sürecek bir deneyle sınamak çok zordur. Dünya Kanser Araştırma Fonu ve Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü (WCRF/AICR), bu çalışmaları düzenli olarak değerlendirip öneriler yayımlıyor.
Uluslararası kuruluşlar ne öneriyor?
WCRF/AICR'nin 2018 raporundaki öneriler kısaca şöyledir:
- Sağlıklı bir kiloda kalmak ve yetişkinlikte kilo almamaya çalışmak
- Günlük hayatta hareketi artırmak, uzun süre oturmayı azaltmak
- Tam tahıl, sebze, meyve ve baklagili sofranın temeli yapmak
- Yağ, şeker ve nişastası yüksek hazır yiyecekleri sınırlamak
- Kırmızı eti sınırlamak, işlenmiş eti çok az yemek ya da hiç yememek
- Şekerli içecekleri sınırlamak
- Alkolü sınırlamak, mümkünse hiç içmemek
- Kanserden korunmak amacıyla takviye kullanmamak
Bu öneriler tek tek değil, bir bütün olarak değerlendirilir. Gözlem çalışmalarında önerilere daha çok uyan kişilerde bazı kanser türleri daha az görülmüştür. Bu düzen Akdeniz beslenmesi ile büyük ölçüde örtüşür.
Türk sofrasında bu önerileri uygulamak büyük bir değişiklik gerektirmez. Kahvaltıda sucuk ve salam yerine yumurta, peynir ve bol yeşillik koymak, haftanın çoğu gününde baklagil ya da zeytinyağlı sebze yemeği pişirmek, pilavda ve ekmekte bulguru ve tam tahılı seçmek iyi bir başlangıçtır. Etin mangalda ya da yüksek ateşte kömürleşmesi bazı zararlı maddelerin oluşmasına yol açar. İnsanda riskle ilişkisi tam netleşmemiş olsa da yanık kısımları yememek akla yatkındır.
İşlenmiş et neden Grup 1'de?
Dünya Sağlık Örgütüne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 2015'te işlenmiş eti Grup 1'e, yani insanda kansere yol açtığına dair kanıtı yeterli olanlar grubuna aldı. Sucuk, salam, sosis, pastırma ve jambon işlenmiş et sayılır. Değerlendirmeye göre her gün yenen 50 g işlenmiş et, kalın bağırsak kanseri riskinde yaklaşık %18'lik bir artışla ilişkilidir. Kırmızı et ise Grup 2A'ya, yani "muhtemelen kanser yapıcı" grubuna alındı.
Grup 1, kanıtın ne kadar sağlam olduğunu anlatır. Riskin büyüklüğünü anlatmaz. Sigara da aynı gruptadır, ama işlenmiş etin getirdiği risk sigarayla karşılaştırılamayacak kadar küçüktür. Bu yüzden amaç korkmak yerine işlenmiş eti seyrekleştirmektir. Haftalık kırmızı et miktarı için kırmızı et ne kadar yenmeli yazısına bakabilirsiniz.
Az miktarda alkol de kanser riski taşır mı?
Alkol de IARC'nin Grup 1 listesindedir. Ağız, boğaz, gırtlak, yemek borusu, karaciğer, kalın bağırsak ve meme kanserleriyle ilişkilidir. Büyük bir meta-analizde günde bir kadehe kadar içmek bile ağız, boğaz ve yemek borusu kanserleri ile meme kanseri riskindeki artışla ilişkili bulundu. Risk, içilen miktar arttıkça yükselir. Sigarayla birlikte içildiğinde ağız ve boğaz kanseri riski daha da artar.
İçeceğin türü sonucu değiştirmez. Şarap, bira ve rakıdaki etanol aynı etkiyi gösterir. Kanser açısından güvenli bir alt sınır tanımlanmamıştır. Konunun ayrıntısı alkol ve uzun yaşam yazısındadır.
Lif ve tam tahıl kalın bağırsak kanseriyle nasıl ilişkili?
Lif, kanser ile beslenme arasındaki en tutarlı bulgulardan birine sahiptir. Dünya Sağlık Örgütü için yapılan geniş bir incelemede, en çok lif alanlarda kalın bağırsak kanseri en az alanlara göre daha seyrek görüldü. Günde 25–29 g lif alanlarda bu ilişki belirgindi. Tam tahıl tüketimi için de benzer sonuç bulundu.
Lifin bağırsaktaki bakteriler tarafından mayalanması, bağırsak duvarını besleyen maddeler üretir ve dışkının bağırsakta kalış süresini kısaltır. Bunun kansere etkisi hâlâ araştırılıyor. Türk mutfağında kuru baklagil, bulgur, yulaf, tam buğday ekmeği ve sebze yemekleri lif sağlar. Ayrıntılar lif ve bağırsak sağlığı yazısındadır.
Kilo ve hareket neden önemli?
IARC'nin 2016 değerlendirmesine göre fazla vücut yağı en az 13 kanser türüyle ilişkilidir. Bunlar arasında kalın bağırsak, menopoz sonrası meme, rahim, böbrek, karaciğer, pankreas ve yemek borusu kanserleri var. Yağ dokusu hormon ve iltihap dengesini değiştirerek bu riske katkı yapıyor olabilir. Düzenli hareket ise kalın bağırsak, menopoz sonrası meme ve rahim kanserlerinde daha düşük riskle ilişkilidir.
| Etken | Kanıtın durumu | İlişkili kanser türleri |
|---|---|---|
| İşlenmiş et | IARC Grup 1 | Kalın bağırsak |
| Kırmızı et | IARC Grup 2A | Kalın bağırsak |
| Alkol | IARC Grup 1 | Ağız, boğaz, yemek borusu, karaciğer, kalın bağırsak, meme |
| Fazla vücut yağı | IARC: yeterli kanıt | En az 13 tür, ör. kalın bağırsak, rahim, böbrek |
| Lif ve tam tahıl | Daha düşük riskle ilişkili | Kalın bağırsak |
| Düzenli hareket | Daha düşük riskle ilişkili | Kalın bağırsak, menopoz sonrası meme, rahim |
Şekerli içecekler ve ultra işlenmiş gıdalar kilo alımını kolaylaştırdığı için bu tabloyla dolaylı olarak ilişkilidir.
Kanser tanısı aldıysanız beslenme nasıl olmalı?
Bu yazıdaki bilgiler sağlıklı kişilerde riskle ilgilidir. Kanser tanısı almış birinin beslenmesi farklı ele alınır. Tedavi sırasında iştahsızlık, bulantı, ağız yaraları ve kilo kaybı sık görülür. Bu dönemde yeterli enerji ve protein almak öncelik kazanır. Beslenme planı onkoloji ekibi ve bu alanda çalışan diyetisyenle birlikte yapılır.
"Şeker kanseri besler, şekeri tamamen kesin" ya da "aç kalarak tümörü küçültün" gibi iddiaların insanda dayanağı yoktur. Bitkisel ürünler ve yüksek miktarda vitaminler bazı kanser ilaçlarıyla etkileşebilir. Tedavi sürerken herhangi bir takviyeye ya da özel bir diyete başlamadan önce onkoloğunuza danışın.
Kaynaklar
- Clinton SK, Giovannucci EL, Hursting SD. The World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research Third Expert Report on Diet, Nutrition, Physical Activity, and Cancer: impact and future directions. J Nutr 2020 — WCRF/AICR önerilerinin özeti
- Bouvard V ve ark. Carcinogenicity of consumption of red and processed meat. Lancet Oncol 2015 — işlenmiş etin Grup 1, kırmızı etin Grup 2A sınıflandırılması ve günlük 50 g için %18 hesabı
- Bagnardi V ve ark. Alcohol consumption and site-specific cancer risk: a comprehensive dose-response meta-analysis. Br J Cancer 2015 — az miktarda alkolün de bazı kanser türleriyle ilişkisi
- Reynolds A ve ark. Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses. Lancet 2019 — lif ve tam tahıl tüketimi ile kalın bağırsak kanseri arasındaki ilişki
- Lauby-Secretan B ve ark. Body fatness and cancer: viewpoint of the IARC Working Group. N Engl J Med 2016 — fazla vücut yağının en az 13 kanser türüyle ilişkisi