Yaşlılıkta su ve sıvı: neden daha az susarız, ne kadar içmeli?
Yaşla susama hissi azalır, bu yüzden yaşlılar su kaybını geç fark eder. ESPEN kılavuzu özel bir hastalık yoksa kadınlar için günde en az 1,6 litre, erkekler için 2 litre içecek öneriyor. Ayran, çay, çorba ve sulu meyveler de sayılır. Kalp yetmezliği ve böbrek hastalığında sınırı hekim belirler.
Yaşlılar neden daha az susar?
Yaşla birlikte susama hissi azalır. Genç bir yetişkin vücudu su kaybettiğinde kısa sürede susar ve su içer. Yaşlı bir kişide aynı su kaybı daha zayıf bir susama hissi yaratır. Çalışmalarda yaşlıların, sıvı kaybından sonra gençlere göre daha az su içtiği ve kayıplarını daha yavaş yerine koyduğu görüldü. Bu nedenle yaşlılıkta su ve sıvı alımı, susamayı beklemeden planlanmalıdır.
Başka etkenler de vardır. Yaşla vücuttaki su oranı azalır. Böbrekler idrarı yoğunlaştırmakta zorlanır ve daha fazla su kaybedilir. İdrar kaçırma kaygısı, tuvalete gitme güçlüğü, idrar söktürücü ilaçlar ve unutkanlık su içmeyi azaltabilir. Yalnız yaşayan yaşlılarda kimse hatırlatmadığı için risk daha yüksektir. Bakımevinde kalanlarda, bunama başlangıcı olanlarda ve hareket güçlüğü yaşayanlarda da susuzluk daha sık görülür. Bu kişilerde su içme işini kişinin kendi hatırlamasına bırakmak yetmeyebilir, düzenli bir içme planı yararlı olur.
Yaşlılıkta su eksikliği hangi belirtilerle kendini gösterir?
Susuzluğun yaşlılardaki belirtileri genç yetişkinlerden farklı ve daha belirsiz olabilir. Ağız kuruluğu her zaman görülmeyebilir. Şu belirtiler susuzluğu düşündürebilir:
- İdrar miktarının azalması ve idrarın koyu sarı renkte olması
- Halsizlik, uyku hâli ve yorgunluk
- Ayağa kalkınca baş dönmesi, dengesizlik ve düşme
- Kabızlık
- Baş ağrısı
- Yeni başlayan kafa karışıklığı, dalgınlık ya da huzursuzluk
- Dudaklarda ve dilde kuruluk, ciltte gerginlik kaybı
Kafa karışıklığı, şiddetli halsizlik, bayılma, çok az idrar yapma ya da ateşle birlikte kusma ve ishal varsa durum acildir ve hemen sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Susuzluk yaşlılarda idrar yolu enfeksiyonu, böbrek sorunları ve hastaneye yatışla ilişkilidir.
Yaşlılar günde ne kadar sıvı almalı?
Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin (ESPEN) yaşlılar için kılavuzu, özel bir sağlık durumu yoksa kadınlar için günde en az 1,6 litre, erkekler için en az 2 litre içecek öneriyor. Bu miktar yemeklerden gelen suya ek olarak içilen sıvıdır. Sıcak havada, ateşli hastalıkta, ishal ya da kusma olduğunda ihtiyaç artar.
Sıvının tamamının su olması gerekmez. Şu içecekler ve besinler de sayılır:
| Kaynak | Not |
|---|---|
| Su ve maden suyu | Temel içecek. Maden suyu tuz içerir, tansiyonu yüksek olanlar miktarına dikkat eder. |
| Ayran ve süt | Sıvıyla birlikte protein ve kalsiyum da sağlar. Ayranın az tuzlusu seçilir. |
| Çay ve kahve | Orta miktarda sıvı ihtiyacına katkı sağlar, şekersiz içilir. |
| Çorba | Akşam yemeğinde iyi bir sıvı kaynağıdır. Hazır çorbalar tuzludur. |
| Sulu besinler | Karpuz, kavun, salatalık, domates, portakal, cacık, komposto. |
Şekerli gazlı içecek ve hazır meyve suları sıvı sağlar, ancak eklenmiş şeker nedeniyle önerilmez. Alkol idrar söktürerek sıvı kaybını artırır. Bu konu alkol ve uzun yaşam yazısında anlatılıyor. Çay ve kahvenin yeri için kahve ve çay yazısına bakabilirsiniz.
Gün içinde daha çok su içmek için neler yapılabilir?
Susamayı beklemek yerine su içmeyi günlük alışkanlıklara bağlamak işe yarar:
- Sabah kalkınca bir bardak su için.
- Her öğünde masada bir bardak su ya da ayran bulunsun.
- İlaçları her zaman tam bir bardak suyla alın.
- Görünür bir yerde, ne kadar içtiğinizi gösteren işaretli bir şişe bulundurun.
- Televizyon izlerken, haberlerin ya da dizinin başında bir bardak su içmeyi alışkanlık hâline getirin.
- Sade su içmekte zorlanıyorsanız, suya limon, nane ya da salatalık dilimi ekleyin.
- Gece tuvalete kalkmak sorun oluyorsa sıvının çoğunu sabah ve öğlen için, akşam saatlerinde azaltın.
Yaşlı bir yakınınıza bakıyorsanız, ona düzenli aralıklarla bardak uzatmak ve içtiği miktarı fark etmek de yardımcıdır. Yutma güçlüğü olanlarda kıvam artırılmış içecekler ya da jöle gibi seçenekler hekim ve diyetisyenle planlanabilir.
Sıvı alımı beslenmenin diğer bölümleriyle nasıl bağlantılı?
Su, lifin bağırsakta işini yapabilmesi için gereklidir. Lif artırılıp su az içilirse kabızlık artabilir. Bu bağlantı lif ve bağırsak sağlığı yazısında anlatılıyor. Sıvı kaybı aynı zamanda iştahı azaltabilir ve halsizlik yemek hazırlamayı zorlaştırabilir. Yaşlılıkta beslenmenin genel öncelikleri 65 yaş üstü beslenme sayfasında bulunuyor.
Kalp ve böbrek hastalarında sıvı sınırı var mı?
Evet. Bazı hastalıklarda fazla sıvı zararlı olabilir ve sınırı hekim belirler. Bu durumlarda yukarıdaki genel miktarlar uygulanmaz:
- Kalp yetmezliği: fazla sıvı nefes darlığına ve ayaklarda şişliğe yol açabilir. Günlük sıvı miktarını kardiyolog belirler.
- İleri böbrek hastalığı ve diyaliz: sıvı sınırı ve tuz miktarı nefrolog tarafından ayarlanır.
- Kandaki sodyum düşüklüğü: bazı ilaçlar ve hastalıklar bu durumu yaratır. Fazla su içmek tabloyu ağırlaştırabilir.
- Karaciğer sirozu: sıvı ve tuz sınırı hekimce belirlenir.
- İdrar söktürücü ilaç kullananlar: dozu ve sıvı miktarını kendiniz değiştirmeyin, sıcak havalarda hekiminize danışın.
Bu hastalıklardan birine sahipseniz, sıvı alımını artırmadan ya da azaltmadan önce hekiminizle konuşun. Hekiminiz sizin için günlük bir miktar ve kilo takibi önerebilir.
Sıcak havalarda nelere dikkat edilmeli?
Yaz aylarında ve sıcak hava dalgalarında yaşlılar ısıya daha duyarlıdır. Terle kaybedilen su ve tuz daha hızlı yerine konmalıdır. Günün en sıcak saatlerinde dışarı çıkmamak, açık renkli ve hafif giysiler giymek ve evi serin tutmak sıvı ihtiyacını azaltır. Uzun süre güneşte kalınacaksa yanınızda su bulundurun. Diğer yaşlılık beslenme konuları için rehber yazıları bölümüne bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Volkert D ve ark. ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr 2019 — yaşlılarda günlük sıvı miktarı: kadınlarda 1,6 litre, erkeklerde 2 litre
- Hooper L ve ark. Water-loss dehydration and aging. Mech Ageing Dev 2014 — yaşlılarda susuzluğun nedenleri, belirtileri ve sonuçları
- Kenney WL, Chiu P. Influence of age on thirst and fluid intake. Med Sci Sports Exerc 2001 — yaşla susama hissinin ve sıvı alımının azalması